معنای «مفعول را بر صفتی یافتن» باب استفعال

محمد بوغیری

بسم الله الرحمن الرحیم

در مورد معنای دوم باب استفعال:

معنای دوم باب استفعال در کتاب ص ۲۶۴ «مفعول را دارای صفتی یافتن» گفته شده است، یعنی مشابه معنایی که در ص ۲۰۷ برای باب إفعال بیان شده است؛ در صورتیکه به نظر در برخی منابع صرفی برای باب استفعال علاوه بر معنای فوق، معنای «مفعول را دارای صفتی دانستن» نیز گفته شده است، و مثالی که در کتاب از صحیفه نقل شده است(اللهم إنی أعوذ بک من … استصغار المعصیة و استکبار الطاعة) گویا با معنای اعتقاد سازگار است نه با معنای وجدان و یافتن.

با توجه به عباراتی که از کتب ادبی و لغت در ادامه می آید ممکن است بگوییم:

اگر معنای «مفعول را دارای صفتی دانستن» را هم در مثال هایی که ذکر شده قبول نکنیم(کما اینکه برخی کتب لغت برای استعظم و استسمن و استکرم معنای یافتن گفته اند نه دانستن) یا لااقل معنای غالبی برای باب استفعال ندانیم، اما در خصوص فعل استصغره اکثر کتب لغتِ معتبر معنای (عَدَّهُ صَغِيراً) و برای فعل استکبره چندین کتاب معتبر معنای (رَآهُ كبيراً) ذکر کرده اند، لذا لااقل باید مثال کتاب در ص ۲۶۴ را تغییر دهیم تا مثال با معنای گفته شده مطابقت داشته باشد.

  • شرح شافية مرحوم رضی، ج‏۱، ص: ۱۱۱:

(استفعل) … و يجى‏ء أيضا كثيرا للاعتقاد فى‏ الشى‏ء أنه على صفة أصله، نحو استكرمته: أى اعتقدت فيه الكرم، و استسمنته: أى عددته ذا سمن، و استعظمته: أى عددته ذا عظمة

  • شرح التسهيل، ج‏۸، ص: ۳۷۶۳:

و الذي لإلفاء الشّي‏ء بمعنى ما صيغ منه: ك «استعظمته» إذا وجدتّه عظيما و «استصغرته» إذا وجدتّه صغيرا، و «استكثرته» إذا وجدتّه كثيرا، و «استقللته»، إذا وجدتّه قليلا، و «استحسنته» إذا وجدتّه حسنا، و «استقبحته» إذا وجدتّه قبيحا، و «استحليته» إذا وجدتّه حلوا، و «استفظعته» إذا وجدتّه فظيعا.

و كذا تقول في ما تعدّه عظيما أو صغيرا أو كثيرا أو قليلا أو حسنا أو قبيحا أو حلوا أو فظيعا و هو بخلاف ذلك.

  • همع الهوامع، ج‏۳، ص: ۱۹۹:

 (و استفعل) و هو (للطلب) كاستغفر و استعان و استطعم، أي: سأل الغفران و الإعانة و الإطعام (و التحول) كاستنسر البغاث، أي: صار نسرا و استحجر الطين (و الاتخاذ) كاستعبد عبدا و استأجر أجيرا (و الوجود) كاستعظمته إذا وجدته عظيما …

  • البديع في علم العربية، ج‏۳، ص: ۴۰۷:

الثاني: أن يكون بمعنى وجدته كذا، نحو: استعظمته، و استصغرته، و استحسنته و استقبحته، و هو مطّرد.

  • پاورقی شذا العرف في فن الصرف، ص: ۴۶:

أشهر معاني هذا الوزن الطّلب، نحو: استقدمت رفيقي، أي: طلبت قدومه، و اعتقاد الصفة المفهومة من الفعل، نحو: استحسنت السّيارة، أي: اعتقدت الحسن فيها، و التحوّل و الصيرورة، نحو: استحجر الطين‏، أي: صار كالحجر.

  • المفصل في صنعة الإعراب(زمخشري)، ص: ۳۷۴:

و استفعل لطلب الفعل، تقول استخفه و استعمله و استعجله إذا طلب عمله و خفته و عجلته مرّ مستعجلا أي مرّ طالبا ذلك من نفسه مكلفها إياه، و منه استخرجته أي لم أزل أتلطف به و أطلب حتى خرج. و للتحوّل نحو استتيبست الشاة، و استنوق الجمل، و استحجر الطين، و ان البغاث بجرضنا يستنسر. و للإصابة على صفة نحو استعظمته و استسمنته و استجدته أي أصبته عظيما و سمينا و جيدا …

  • كتاب الكناش في فني النحو و الصرف(ابوالفداء)، ج‏۲، ص: ۷۰:

… و يجي‏ء بمعنى وجود الشي‏ء على صفة نحو: استسمنته بمعنى وجدته، كذلك و استعظمته أي وجدته كذلك، و استسمنت ذا ورم أي اعتقدت فيه السمن، …

  • شرح الملوكي في التصريف، ص: ۸۳:

الثاني: الإصابة، كقولك: استجدته، أي: أصبته جيّدا. و استكرمته، أي: أصبته كريما. و استسمنته، أي: أصبته سمينا.

  • جامع المقدمات(صرف مير)، ص: ۱۴۶:

باب استفعال: اين باب براى طلب فعل باشد چون «استكتب و استخرج: يعنى طلب كتابت و بدر آمدن كرد» و شايد كه براى انتقال باشد از حالى به حالى چون استحجر الطّين‏ و استنوق الجمل و شايد كه به معنى اعتقاد باشد چون إستكبر و إستعظم.

  • جامع المقدمات(شرح تصريف)، ص: ۱۸۰:

… و لإصابة الشي‏ء على صفة نحو استعظمته أي وجدته عظيما …

  • كتاب العين،

ج‏۷، ص: ۲۷۳: و اسْتَسْمَنْتُهُ‏: وجدته‏ سَمِيناً.

ج‏۲، ص: ۹۱: و سمعت خبرا فَأَعْظَمْتُهُ‏، أي: عَظُمَ‏ في عيني. و رأيت شيئا فاسْتَعْظَمْتُهُ‏. و اسْتَعْظَمْت‏ الشي‏ء: أخذت‏ أُعَظِّمُهُ‏. و اسْتَعْظَمْتُهُ‏: أنكرته.

  • لسان العرب،

ج۱۲، ص ۵۱۲: و اسْتَكْرَمَ‏ الشي‏ءَ: طلَبه كَرِيماً أَو وجده كذلك.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *