درس نهم: فعل مؤکّد

نکات محتوایی

۱- جهت بررسی تفصیلی موارد دخول نون تاکید و حکم هر مورد، مراجعه شود به: المستقصی ص۱۸۹ تا ۲۰۵

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۲- آیا همانطور که مشهور است، تأکید در ثقیله بیش از خفیفه است؟ هرچند تشدید نون ثقیله، این مدّعا را تقریب می‌کند؛ اما این سؤال به دو جهت مطرح می‌شود:

الف. اساساً نون خفیفه، امکان الحاق به برخی صیغ را ندارد و اینطور نیست که در آن صیغ، بین دو گزینه نون خفیفه و ثقیله مخیّر باشیم، تا ادعا شود که ثقیله، تأکیدی بیش از خفیفه دارد.

ب.  در قرآن کریم، فقط در دو مورد نون خفیفه به کار رفته: “لَیکوناً” (یوسف:۳۲) و “لَنسفعاً” (علق:۱۵). در هر دو مورد، به نظر می‌رسد که معنا با تأکید شدید، تناسب دارد؛ نه تأکید کمتر.

علیرغم این دو ابهام، در کتب متعدّد و معتبر قدماء و کتب متأخّر، این مطلب، ارسال مسلّم شده است: سیبویه در الکتاب ج۳، ص۵۰۹؛ و نیز ابن جنی در الخصائص ج۲، ص۳۳۸؛  ابن یعیش در شرح المفصل ج۹ ص ۳۷؛ المستقصی ص۱۸۶.

اساتید مکرّم در صورتی که درباره این دو ابهام، پاسخی دارند، در همین بخش، ارائه فرمایند.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۳- درباره کتابت نون تاکید خفیفه، بین دو مکتب بصری و کوفی، اختلاف وجود دارد. مرحوم طبرسی ذیل آیه ۱۵ سوره علق می‌نویسد: “الاختيار عند البصريين أن تكتب بالألف لأن الوقف عليها بالألف و اختار الكوفيون أن تكتب بالنون لأنها نون في الحقيقة”.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۴- روشی برای تسهیل قواعد نون تأکید: برای یادگیری شیوه تاکید با نون، کافی است که فقط دو صیغه ۱ و ۳ را یاد بگیریم؛ زیرا:

الف. صیغ ۴ و ۷ و ۱۳ و ۱۴ تابع صیغه ۱ است

ب. صیغ مثنی و جمع مؤنث، وضعیت ساده و فراگیری در همه افعال دارند

ج. صیغ ۹ و ۱۰ نیز تابع صیغه ۱ هستند

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۵- پاسخ هم اندیشی درس فعل موکد:

  • سوال اول: ر.ک. المستقصی/ص۱۸۸: لا تدخلان علی فعل ماضی و العلة فی ذلک …
  • سوال دوم: ر.ک. المستقصی/ص۲۱۶: حجة سیبویه و من معه فی المنع أن مثل هذه الصورة …

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۶- اعراب و بناء فعل مؤکد: البته این بحث، بحثی نحوی است، (مشاهده عکس اصلی) [ر.ک. النحو الوفی/ج۱/ص۸۸]

Rating: ۴.۸/۵. From 4 votes.
Please wait...

5 دیدگاه در ”درس نهم: فعل مؤکّد

  1. با عرض تشکر از مطالب مفید ذکر شده،
    به نظر چند سؤال جای طرح دارد:
    اولا چرا امکان الحاق نون خفیفه به بعضی صیغ وجود ندارد؟ مراد کدام صیغ است؟
    ثانیا اگر الحاق در برخی صیغ ممکن نباشد و تنها در برخی صیغ میسر باشد آیا دلیل بر این است که ن تأکید ثقیلة تأکیدش بیشتر نیست؟
    ثاثا: در دو آیه ذکر شده با فرض اینکه قبول کنیم با تأکید شدید تناسب دارد، این شدت تأکید به نظر می رسد منافاتی ندارد با اینکه بگوییم ن تأکید خفیفة تأکیدش کمتر از ثقیلة باشد، خصوصا که اینجا لام هم داریم که اسلوب دیگری برای تأکید است و ضمیمه شده است؛
    اگر این استدلال ذکر شده درست باشد ممکن است قائلی پیدا شود و بگوید اضافه شدن اسالیب دیگر تأکیدی هم بر شدت تأکید نمی افزاید و شدت تأکیدی ن خفیفة با آنها هم مساوی است، چون اینجا مثلا می شد عبارت به جای ن خفیفة با تکرار و قسم و استفاده از إنّ و … همراه شود که تأکید بیشتری داشته باشد ولی نشده، و از آنجا که اینجا موضعِ تأکیدِ شدید است معلوم می شود که تأکید با تکرار و قسم و … شدتش بیشتر از ن تأکید خفیفة نیست.
    البته در مورد (لیکونا) ممکن است گفته شود که عطف شده به (لیسجننّ) با ن تأکید ثقیلة و از این استفاده تساوی در شدت تأکید شود که به نظر به این بیان هم بتوان جواب هایی داد.

    Rating: ۲.۰/۵. From 1 vote.
    Please wait...
    1. سلام. پیرامون سوال اول که در رابطه با سوالات هم اندیشی بیان شده است، مراد از بعضی صیغه ها صیغه های مثنی و هم چنین جمع مؤنث است.

      Rating: ۵.۰/۵. From 3 votes.
      Please wait...
  2. سلام علیکم
    در مورد صیغه های مثنی گفته می شود که علت عدم امکان الحاق ن تأکید خفیفة التقاء ساکنین است، اگر در مورد صیغه های مثنی این استدلال را قبول کنیم (و مثلا نگوییم که حد اکثر یک مورد به موارد جواز التقاء ساکنین اضافه می شد و می شد مثل آلآنَ و وللضالّین) به نظر در مورد صیغه های جمع مونث مشکلی وجود نداشت، چون در مورد این دو صیغه گفته شده که الف برای عدم اجتماع سه نون در کنار هم اضافه شده است، لذا در نون خفیفة می شد اجتماع دو ن و تیازی به اضافه شدن الف نبود و التقاء ساکنینی پیش نمی آمد، لذا مانعی وجود نداشت که گفته شود مثلا یَضرِبنَن

    Rating: ۵.۰/۵. From 1 vote.
    Please wait...
  3. سلام اگر لا بر سر مضارع موکد بیاید از کجا تشخیص دهیم که لا نهی بوده یا لانفی اگر معنی را هم ندانیم

    No votes yet.
    Please wait...
    1. سلام علیکم. در علم نحو، گفته شده است فعل مضارع برای پذیرش نون تاکید، شرایطی دارد و لذا اینطور نیست که همه فعل های مضارع بتواند نون تاکید بپذیرد که مهم ترین آنها عبارتند از:
      ۱) در افعال طلبی مانند امر، تمنی، نهی(مانند لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ أَمْواتاً [آل عمران/۱۶۹]) و استفهام مانند (هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغيظُ [حج/۱۵])
      ۲) در جواب قسم مانند «تَاللَّهِ لَأَكيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرين»(انبیاء/۵۷)
      ۳) جملات شرطیه به إن (غالبا همراه با ما زائده= إمّا[ دخولها أفصح من عدم دخولها(شرح جمل زجاجی/ج۲/ص۸۴)]) مانند «إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ» (فصلت/۳۶)
      از آنچه بیان شد، روشن می گردد که مضارع منفی به لا به صورت اولیه، چنانچه در جمله قسم یا جمله شرط نباشد، صلاحیت پذیرش نون تاکید را ندارد و لذا در این موارد، لا نهی است.

      No votes yet.
      Please wait...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *