درس سوم: وزن

نکات محتوایی

۱- تتمّه قواعد وزن در درسهای مضاعف- مهموز- اعلال خواهد آمد و جمع بندی مباحث وزن در پایان کتاب در پیوست ۱ آمده است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۲- آدرس قاعده جدید وزن (الحاق علائم تأنیث و تثنیه و…): المستقصی ص۶۳ و ۶۴

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۳- از آنچه در قاعده اول، سوم و ششم وزن بیان شد، بدست می آید که مواردی که در قاعده ششم بیان شده، نه حرف اصلی است و نه حرف زائد. درباره اینکه اینها علامت هستند نه حرف زاید، به درس اول اسم و توضیحات این فایل در آنجا مراجعه شود.

مطلب جالب زمخشری در المفصل ص ۲۴۹ درباره تاء تانیث: و الكثير فيها أن تجي‏ء منفصلة و قل أن تبنى عليها الكلمة و من ذلك عباية و عظاية و علاوة و شفاوة.

البته ممکن است گفته شود که حرف زائد یک اصطلاح اعم دارد که شامل اینها هم می شود و یک اصطلاح اخص که مختص حروفی است که جزء ساختار کلمه هستند

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۴- آدرس بحث قلب مکانی (در پایان درس): المستقصی ص ۷۹ تا ۹۲- شرح شافیه ج۱ ص۲۱ به بعد- خصائص ابن جنی ج۲ ص۶۹ و ۸۲- دراسات لأسلوب القرآن الکریم مجلد ۴ (ج ۱ از قسم۲) ص۴۷ به بعد

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۵- هدف از وضع وزن:

«و العارف بالأصول و الزوائد في الأسماء و الأفعال – إذا أراد إعلامَ ذلک لمن لایَعرف – لو تعرَّض للتفصیل في کلّ لفظ، لأدّی إلی التطویل. فوضعوا لذلک قانوناً یسهل به». شرح الکمال علی الشافیة ص۹.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۶- آدرس برای پاسخ هم اندیشی: المستقصی ص۵۰ تا ۵۲- شرح شافیه مرحوم رضی ج۱ ص۱۲ و ۱۳- الممتع ص۱۷۰

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۷- نسبت به مورد اول از کارکردهای وزن، یعنی اختصارگویی، باید تذکر داده شود که البته گاهی نیز وزن گویای جمیع خصوصیات کلمه نیست و لذا وزن «جلبب» که ثلاثی است و وزن «دحرج» که رباعی است، هر دو «فَعلَلَ» است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

۸- در مورد کارکرد چهارم از کارکردهای وزن، در متن «حذف و جابجایی حرکات» هم اشاره شده است که می توان به «یقول» برای جابجایی حرکت و به «یهدی» برای حذف حرکت مثال زد.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

 

Rating: ۵.۰/۵. From 3 votes.
Please wait...

3 دیدگاه در ”درس سوم: وزن

  1. ✅ توضیحی مختصر پیرامون «قلب مکانی یا نقل»

    ◀️ برای بیان جایگاه قلب مکانی لازم است اقسام اشتقاق مورد بررسی قرار گیرد:
    اقسام اشتقاق(گرفته شدن یک کلمه از یک ماده یا کلمه دیگر) عبارت است از
    ۱) اشتقاق صغیر: اشتراک معنا، اشتراک در همه حروف، ترتیب حروف
    ۲) اشتقاق کبیر(قلب مکانی): اشتراک معنا، اشتراک در همه حروف، عدم ترتیب حروف
    ۳) اشتقاق اکبر: اشتراک معنا، اشتراک در بعض حروف

    ◀️ مثال:
    ❎ اشتقاق صغیر:
    نصر، نصر، ينصر، انصر، ناصر، منصور، نصير، انتصر، استنصر، تناصر، و مانند:
    جنَّ: پوشیدر، جِنّ: پرى، جُنّة: سپر، جَنّة: باغ، جُنون: ديوانگى، جَنين: بچه در شكم، جَنان: دل
    و فرق اين دو مثال آن است كه در مثال دوم اصل واحد كه ج، ن، ن باشد معنايش در هرصيغه‏اى خصوصيّتى دارد غير از خصوصيّتى كه از هيئت كلمه فهميده ميشود، ولى در مثال اول اصل واحد كه ن، ص، ر باشد در همه يكى است، و معنى مشترك در مثال اول يارى‏ كردن و در مثال دوم نهان بودن است.
    ❎ اشتقاق کبیر:
    سفر و فسر كه هردو بمعنى آشكارى است
    یأس و أیس که هر دو به معنا ناامیدی است
    واحد و حادی که هر دو به معنای یک فرد است
    بئر و جمع آن که به جای اَبئار، آبار(اَئبار) است
    ❎ اشتقاق اکبر:
    قصم و فصم كه دو حرف از حروف اصلى در آنها يكى است، و هردو به معنى شكستن است، ولى قصم: شكستن با جدائى، و فصم: شكستن بى جدائى.

    ☑ علوم العربية/ج۱/ص۱۴۴

    Rating: ۴.۰/۵. From 1 vote.
    Please wait...
    1. ممکن است سوالی مطرح شود که آیا قلب مکانی مصداق اشتقاق کبیر مطرح شده در بالا است؟ و یا قلب مکانی غیر از اشتقاق کبیر است؟ به این معنا که در قلب مکانی معنا کاملا حفظ می شود و فقط حروف اصلی جا به جا می شود، به بیان دیگر اشتقاقی رخ نمی دهد و همان کلمه خودش به شکل تغییریافته ای ظاهر می شود؛ اما در اشتقاق کبیر ماده جدیدی شکل می گیرد که روح معنای موجود در ماده اول در ماده جدید هم هست، مثلا جبر و جرب و بجر سه معنای مختلف دارند ولی در همه معنای قوت و شدت وجود دارد.

      Rating: ۴.۰/۵. From 1 vote.
      Please wait...
      1. با تشکر از دقت شما استاد محترم.
        امیل بدیع در المعجم المفصل، تفکیک بسیار مناسبی بین معانی قلب و اصطلاحات آن کرده است.
        ر.ک. المعجم المفصل في علم الصرف، ص: ۳۳۴ تا ۳۳۸

        بر اساس اصطلاحات معرفی شده از سوی امیل بدیع، صحیح است بگوییم قلب مکانی لغوی همان اشتقاق کبیر است و آنچه شما فرمودید که معنا عیناً تحفظ شود، قلب مکانی صرفی است.

        Rating: ۴.۰/۵. From 1 vote.
        Please wait...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *