درس نوزدهم: ناقص

نکات محتوایی

۱- افعال زیادی داریم که هم به صورت ناقص واوی آمده‌اند و هم ناقص یائی. ر.ک: المزهر سیوطی ج۲، ص۲۷۹ و ۲۸۲.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

2- ذیل قاعده ۲ مشترک گفته شده که اگر بعد از عله، الف باشد، این قاعده در ناقص جاری نیست. مگر در اجوف جاری هست؟ بله، در مثل إقوام و استقوام (مصدر اجوف در بابهای إفعال و استفعال)

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

3- در قاعده ۳ مشترک، چرا در مثال تَرجُوِینَ، بعد از اجرای قاعده ۳، قاعده ۱ مشترک جاری نشده؟ چون در هر حال قاعده ۴ باید اجرا شود؛ لذا مختصرتر آن است که مستقیما به سراغ آن برویم. علاوه بر اینکه اعلال حذفی مقدم بر قلبی است

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

4- در مثال‌های قاعده ۳ و ۴ مشترک در ناقص، در التقاء ساکنین بین لام الفعل با ضمیر رفعی در فعل یا حرف علامت اعراب در اسم، لام الفعل حذف می‌شود زیرا:

الف. نمی توان ضمیر یا اعراب را انداخت؛ ولی حذف حرف اصلی به خاطر التقاء ساکنین، همانگونه که در اجوف دیدیم، شایع است.

ب. در موارد رفع التقاء ساکنین به حذف ساکن، حرف اول، حذف می شود؛ همانند سایر موارد رفع التقاء ساکنین به حذف. (ر. ک: مطالعه و تحقیق درس۲۲ با عنوان التقاء ساکنین)

ج. اساساً مگر ضمیر یا علامت اعراب، حرف عله محسوب می‌شوند که بگوییم براساس قاعده ۴، در معرض حذف هستند؟ شاید گفته شود که بحث حرف عله (با توجه به وجه تسمیه آن) ناظر به کلمات قابل تغییر یعنی همان موضوع علم صرف (اسماء معرب و افعال متصرف) است و لذا شامل امثال ضمیر و حرف اعرابی نیست.

ممکن است دلیل چهارمی هم اقامه شود و آن اینکه: در قاعده ۴، همیشه حرف عله اصلی حذف می‌شود. اما این دلیل مورد قبول همه علمای صرف نیست و در امثال اقوام و استقوام و مبیوع مورد بحث است. ر.ک: صرف ساده ص۱۱۳ پاورقی۵ و صرف ص۳۷۴ پاورقی۳

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

5- در اولین قاعده اختصاصی ناقص، توجه شود که:

الف. هرچند در فعل ناقص، یاء مکسور نداریم؛ اما در اسم داریم و لذا در این قاعده مطرح شده است.

ب. در فعل ناقص، واو مکسور هم نداریم اما در اسم داریم (مثل أدلُوِ- تداعُوِ). پس چرا در این قاعده مطرح نشده؟ زیرا اگر براساس این قاعده، واو را به حرف مد تبدیل کنیم، دیگر زمینه برای رسیدن به حالت أدلِی و تداعِی نخواهد بود.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

6- در قاعده ۲ ناقص: طوری مطرح شده که با قاعده ۱ مشترک تداخل نداشته باشد. البته باید به طلاب تذکر داد که متحرک بودن واو، شرط اصل اعلال نیست بلکه جهت تفکیک از قاعده مشترک اضافه شده است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

7- در پاورقی مربوط به قلب مکانی در قاعده ۲ ناقص، مثال برای قلب مکانی در عین الفعل، کلمه جائی بر وزن فالِع است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

8- در قاعده ۳: در مثال یُدعَون تذکر داده شود که منظور، صیغه ۶ است که واو، لام الفعل است؛ نه صیغه ۳ که واو، ضمیر است و خارج از بحث ناقص.

در مثال مُدَّعَوان هم تذکر داده شود که قاعده ۲ مشترک در آن جاری نیست به علت اینکه بعد از لام الفعل، الف قرار گرفته است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

9- در قاعده ۴ ناقص، علت تقدیم قاعده ۴ ناقص بر قاعده ۲ مشترک:

الف. در مواردی که الف به حالت قبلی خود برمی گردد مثل ناقص مؤکد در صیغ ۱و ۴ و ۷ و ۱۳ و ۱۴ یا در بحث تثنیه و جمع سالم مذکر کلمات مقصور، یاء مشاهده می‌شود نه واو.

ب. شیوه کتابت الف در این موارد (روی پایه یاء)

ج. اعلالی که در صیغه ۱ انجام می شود باید در صیغه ۶ هم انجام شود. برخی منابع در این خصوص: شرح شافیه ج۳ ص۱۶۱ و ۱۶۶ و۱۶۷- شرح مفصل ج۱۰ ص۹۸

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

10- قاعده ۵ در اسم غیرمصدر هم جاری است که در ابتدای بخش اسم، در قواعد اعلال اسم خواهد آمد.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

11- چرا در برخی مصادر ناقص مثل شِکایه (از فعل شَکوتُ أشکو)، واو لام‌الفعل قلب به یاء شده؟

پاسخ را ابن سیده در معجم لغت “المحکم و المحیط الأعظم” به نقل از سیرافی چنین نقل کرده است: إنما قُلِبت‏ واوه‏ یاء لأن‏ أکثر مصادر فِعاله من المعتلّ إنما هو من قسم الیاء نحو الجِرَایه و الوِلایه و الوِصایه، فحمِلت‏ الشِّکایه علیه لقلَّه ذلک فى الواو.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

12- علت انتخاب سه فعل ناقص برای صرف در جداول این درس، آن است که پرکاربردترین و مهمترین حالات و اشکال ابواب ناقص دیده شود.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

13- در ناقص مؤکد توجه شود که فعل مجهول مضارع و امر، همیشه به شکل ناقص الفی است.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

14- برای هم‌اندیشی دوم، برخی ترجمه‌های اشتباه با کمک بخش ترجمه در نرم افزار جامع تفاسیر نور یافته شود (البته لازم نیست که نام مترجم هم ذکر شود) برای مشاهده پاسخ هم اندیشی اینجا کلیک نمایید

میانگین امتیازات: 3.0 از 3 مشارکت.
لطفا صبر کنید...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *