درس سی و یکم: باب افتعال(۲)

نکات محتوایی

۱- در بحث ماضی مجهول اجوف، با جستجوی کلمات اختیر و اختور و انقید و انقود به محطّ بحث در کتب برمی‌خوریم. در مجهول باع و قال، افصح اللغات بیع و قیل است و در رتبه بعد، اشمام است که البته در کتابت شبیه حالت قبلی نوشته می شود (مثل آیه غیض الماء) و در رتبه سوم: بوع و قول است. همین ترتیب در اینجا هم هست و لذا اختیر افصح از اختور است.

به آدرسهای مذکور در بحث امر درباره حرکت همزه وصل مراجعه شود.

همانگونه که در آنجا گفته شد، همزه وصل ماضی مجهول در اینجا، مکسور است (طبق افصح اللغات)

براساس بررسی در کتاب معجم الاوزان الصرفیه للقرآن الکریم، ماضی مجهول اجوف از باب افتعال و انفعال در قرآن کریم نداریم

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

2- معنای اصلی این باب مورد اختلاف است بین مطاوعه و اتخاذ. البته استعمالات قرا‌نی اتخاذ کم است به ادعای کتاب دراسات.

الف. کتبی که اولین معنا را اتخاذ آورده اند:

تصریح به اغلبیت‌ این معنا: شرح مفصل ج۷ ص ۱۶۰: و له معان أغلبها الاتخاذ…

بدون تصریح: المستقصی ص۳۳۵- شذا العرف ص۵۱ – همع الهوامع ج۳ ص۱۹۸- شرح الملوکی ص۸۱ – تسهیل ابن مالک

ب. کتبی که اولین معنا را مطاوعه آورده اند:

تصریح به اغلبیت: شافیه ابن الحاجب و شروح آن: نظام و کمال – جامع الدروس ص۱۶۲

بدون تصریح: دروس التصریف ص۷۶- دراسات لأسلوب القرآن الکریم ج۴ ص۵۰۸ (در رتبه دوم: ثلاثی مجرد بدون تاکید و با تاکید آمده) – المنصف ص۷۵ – شرح تصریف (جامع المقدمات ص۱۷۹)  – موسوعه النحو و الصرف

ج. سایر: علوم العربیه ص۸۳ : جهد در عمل

مشهورترین معنای باب افتعال: بعید نیست که از جهت آماری، معنای جهد یا ثلاثی مجرد، اکثریت نسبی را در این باب داشته باشند.

 در ویرایش اخیر صرف ساده هم معنای اصلی باب افتعال، همان معنای ثلاثی مجرد (با مبالغه و تاکید) آمده است. این احتمال، ابتدا در اثر استقراء تعدادی از افعال استعمال شده از این باب در قرآن کریم به نظر رسید و کلام ابن جنّی در الخصائص که سیوطی در الاشباه و النظائر ج ۱ ص۱۷۰و ۱۷۱ نقل کرده نیز مؤید این مدّعا است. ابن فارس نیز در الصاحبی ص۳۸۳ (نسخه مکتبه شامله: ج۱ ص۱۷۰) فقط دو معنا برای باب افتعال ذکر کرده: ۱. بمعنی فَعَلَ ۲. بمعنی حدوث صفه فیه نحو افتقر

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

3- در معنای مطاوعه، در برخی کتب گفته اند که مطاوعه ثلاثی مجرد، بیشتر با باب انفعال است و قلیلاً با باب افتعال: شرح التصریف الملوکی ص۸۱- الممتع ص۱۰۶ و ۱۰۷

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

4- علت عدم اعلال در اجوف واوی معنای مشارکت: خصائص ابن جنی ج۱ ص۱۵۱ و ۱۸۲

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

5- در معنای جهد، به توضیح علوم العربیه ص۸۴ و مرحوم رضی در شرح شافیه ج۱ ص۱۱۰ مراجعه شود

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

6- معنای مشارکت در باب مفاعله، الزاما بین الاثنینی است (ولو دو دسته و گروه) اما در دو باب افتعال و تفاعل می‌تواند بین الاطراف هم باشد مثل اجتور و تجاور الناس- اختصم و تخاصم الناس

هنوز امتیازی ثبت نشده است
لطفا صبر کنید...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *