درس سی ام: باب افتعال(۱)

نکات محتوایی

۱- اینکه همزه ابتدای باب افتعال، همزه وصل است و از طرفی گفته است همزه وصل برای جلوگیری از ابتدا به ساکن می آید. این سوال به ذهن می آید که آیا عرب فتعل وضع کرده و چون ابتدا به ساکن شده همزه آمده است؟ یا از ابتدا افتعل وضع کرده است؟

ممکن است اینطور پاسخ داده شود: گاهی به جهت قواعد ابتدا به ساکن پیش می آید مانند فعل امر یا اثاقلتم و … که در اینجا همزه وصل، برای جلوگیری از ابتدا به ساکن می آید. اما گاهی هم عرب یک وزن را با همزه وصل به عنوان قالب فعلی مطرح کرده است و ماضی باب افتعال از این دسته است.

جادارد این سؤال در کتب منبع پیگیری شود.

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

2- در قواعد ابدال، با کمک کتب تجویدی و کتب مفصل صرفی، می‌توان علت هر ابدال را رمزگشایی کرد. احتمالا در کتاب اقای کشمیری هم در این خصوص مطلب باشد

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

3- تاکنون با چند مصداق ابدال آشنا شده ایم: ابدال سماعی در مضاعف باب تفعیل و تفعّل (که در درس مضاعف اشاره و در آن دو باب هم مطرح شد)- ابدال قیاسی قاعده دوم بابهای تفاعل و تفعل- ابدال حروف عله و همزه به یکدیگر- و اکنون بحث ابدالهای قیاسی باب افتعال.ر.ک: المستقصی ۱۰۶۸

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

4- درباره قاعده ۱، فاء الفعل ظاء باشد در الوسیط فقط همین یک فعل را داریم ولی با جستجوی باب انفعال در فصل ظ در شمس العلوم به دو- سه فعل دیگر هم برخورد کردیم

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

5- درباره قاعده ۳: فعل اتزر به معنای اتخاذ است و لذا در کتاب ریشه اسم جامد غیرمصدر برایش ذکر شده

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

6- در قاعده ۴ علت حذف همزه وصل، ساکن نبودن حرف اول در این صورت است

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

7- موارد استعمال این قاعده در قرآن کریم در قرائت حفص همان دو مورد است اما در قرائات دیگر مواردی گزارش شده. رک: دراسات لاسلوب القرآن ج۴ ص۵۶۱ به بعد

🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸🔸 🔸

8- روشی ساده برای شناسایی کلمات مشدّد شده دراثر اجرای قاعده جوازی در سه باب تفاعل و تفعل و افتعال:

  • اگر بعد از همزه وصل یا حرف مضارعه دو حرف مشدّد باشد: باب تفعل
  • اگر بعد از همزه وصل یا حرف مضارعه یک حرف مشدد و بعد از آن الف باشد: باب تفاعل
  • اگر بعد از همزه وصل یا حرف مضارعه یک حرف مشدد و بعد از آن الف نباشد: باب افتعال
هنوز امتیازی ثبت نشده است
لطفا صبر کنید...

۲ دیدگاه در ”درس سی ام: باب افتعال(۱)

  1. بسم الله الرحمن الرحیم
    با عرض سلام و تشکر از مطالب مطرح شده،
    در مورد معنای اتزر، ظاهرا معنای دیگر غیر از اتخاذ مطرح شده، به نام تلبس، که تأزر هم ظاهرا به همین معنی است،
    در شرح التسهیل ج‏۸، ص: ۳۷۵۲ آمده: و الذی للتّلبّس بمسمّى ما اشتقّ منه: ک «تقمّص» و «تأزّر» و «تفرّى» و «تدرّع» و «تعمّم» و «تقبّأ» إذا لبس قمیصا، و إزارا، و فروه، و درعا، و عمامه و قباء.
    در لسان العرب آمده: و ائْتَزَرَ فلانٌ إزْرهً حسنهً و تأَزَّرَ: لبس المئزر
    با توجه به این بیان در مورد این فعل، در مورد معنای فعل تجملت که در درس قبل آمد هم ممکن است معنایی غیر از اتخاذ مطرح شود، مثلا رکوب و سوار شدن، که به نظر با معنای روایت مطرح شده هم سازگارتر است.

    میانگین امتیازات: 4.0 از 1 مشارکت.
    لطفا صبر کنید...
  2. فعل مضاعف مانند ض ر ر اگر به باب افتعال برود، مثلا ماضی آن می شود اِضطَرَّ، حال آیا طبق قاعده ۱ باب افتعال اِضَّرَّ هم جائز نیست؟ لذا بشود بعد از همزه وصل دو حرف مشدد باشد و باب افتعال هم باشد، در مضارع هم به نظر همین سؤال مطرح باشد.

    هنوز امتیازی ثبت نشده است
    لطفا صبر کنید...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *